Gıda takviyelerinde tağşiş çoğunlukla iki yönde olur: etikette yazmayan bir madde, örneğin bir ilaç etken maddesi ürüne eklenir ya da beyan edilen vitamin, mineral veya bitki ekstresi olması gerekenden az çıkar. İkisi de kapsülün, tabletin ya da tozun görünüşünden anlaşılmaz. Anlamanın yolu, ürünün içeriğini analizle ölçüp etiket beyanıyla ve doğru olduğu bilinen bir referansla karşılaştırmaktır.
Gıda takviyesinde tağşiş ne kadar yaygın?
Avrupa Komisyonu'nun Uyarı ve İşbirliği Ağı (ACN) 2025 yıllık raporunda diyet ürünleri, takviye edici gıdalar ve zenginleştirilmiş gıdalar ağdaki bildirimlerin %8'ini (709 bildirim) oluşturuyor. Bu bildirimlerin %58'i olası sağlık riskini kapsıyor, vakaların yaklaşık %71'i olası hile olarak işaretlenmiş ve her iki vakadan biri çevrim içi satışla bağlantılı.
Hile şüphesiyle işaretlenen vakalarda bu grup 499 vakayla bütün ürün grupları arasında ilk sırada. Grubun yaklaşık %85'ini takviye edici gıdalar oluşturuyor.
Raporda hangi sorunlar öne çıkıyor?
ACN raporunun bu ürün grubu için saydığı başlıklar:
- Yanıltıcı sağlık beyanları: Kanıtlanmamış hastalık önleme ya da sağlık yararı iddiaları raporda en büyük kaygı olarak geçiyor.
- Beyan edilmemiş maddeler: Sildenafil ve sibutramin gibi maddeler; cinsel performans, kilo kontrolü ve ağrı kesici iddialarıyla satılan ürünlerde sık görülüyor.
- İzinsiz bileşenler: Yohimbe gibi onaysız bileşenler ve CBD ile tongkat ali gibi yeni gıda (novel food) sınıfındaki maddeler.
- Miktar uyumsuzluğu: Etikette yazan ile analizde bulunan miktar arasındaki fark. Rapor bunun çoğunlukla beyan edilenden düşük vitamin düzeyi olarak ortaya çıktığını belirtiyor.
- Diğerleri: Titanyum dioksit (E 171), ağır metaller, yabancı cisimler, beyan edilmemiş alerjenler ve mikrobiyal bulaşma.
Bunlardan ikisi doğrudan tağşiş niteliğinde: ürüne eklenmiş beyan dışı madde ve beyanın altında kalan bileşen. Rapor ikincisini açıkça tüketicinin aldatılması olarak niteliyor.
İlaç etken maddesi içeren takviye neden ayrı bir sorundur?
Türkiye'de takviye edici gıdalar Tarım ve Orman Bakanlığı'nın gıda mevzuatına, özellikle Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği'ne tabidir. İlaçlar ise TİTCK'nin ruhsatına bağlıdır. Takviye olarak satılan bir ürünün içinde ilaç etken maddesi bulunması, ürünü bu iki rejimin arasına düşürür.
TİTCK'nin sahte ve kaçak ilaçlara ilişkin kılavuzu bu durumu ayrı bir başlıkta ele alır. Ruhsatsız olduğu ve ilaç etken maddesi içerdiği tespit edilen ürünler için 1262 sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu ile Türk Ceza Kanunu kapsamında adli işlem başlatılır, ilgili makamlar da ürünün kullanılmaması ve imhası gerektiği konusunda bilgilendirilir.
Bu yüzden fason üreticiden gelen bir partide beyan dışı etken madde çıktığında konu kalite biriminin tedarikçiyle çözeceği bir sapma olarak kalmaz, adli sürece taşınabilir.
Takviyede etiket beyanı nasıl kontrol edilir?
Kontrol ürün tipine göre değişir. Tağşiş tespitindeki genel yöntemleri gıda tağşişi nasıl tespit edilir yazısında anlattık; takviyede öne çıkan üç durum var.
Vitamin ve mineral ürünleri. Soru çoğu zaman miktardır. Etikette yazan değer ölçülür ve beyanla karşılaştırılır. Raporun en sık andığı uyumsuzluk da budur.
Bitki ekstreleri. Burada miktardan önce kimlik gelir: ekstre beyan edilen bitkiden mi elde edilmiş ve beyan edilen standardizasyonla mı geliyor. Daha ucuz bir türle ikame ya da düşük standardizasyonlu bir ekstrenin yüksek değerle satılması, ürünün bileşim profili doğru olduğu bilinen partilerle karşılaştırıldığında görünür hâle gelir.
İddia taşıyan ürünler. Ürünün satıldığı iddia, aranacak maddeyi daraltır. Cinsel performans iddiası taşıyan bir üründe sildenafil gibi maddeler, kilo kontrolü iddiasında sibutramin gibi maddeler ilk aranacaklar arasındadır. Bu aramanın sonucu laboratuvarda hedefli analizle kesinleşir.
Tedarikçinin analiz sertifikası neden yetmez?
Takviye hammaddeleri çoğunlukla bir analiz sertifikasıyla gelir. Sertifika hangi numunenin, hangi yöntemle ve kim tarafından analiz edildiğini söyler. Elinizdeki partinin o numuneyi temsil ettiğini söylemez. Aynı sertifikanın birden fazla partiyle dolaşması ya da sertifikadaki değerin her partide birebir tekrar etmesi, dikkat edilmesi gereken işaretlerdir.
Sertifikayı kendi ölçümünüzle karşılaştırmak, kabul kararını tedarikçinin beyanından bağımsız bir kayda bağlar. İki sonuç uyuşmadığında tedarikçiyle konuşulacak konu da somut hâle gelir.
Üretici ve ithalatçı hangi noktalarda kontrol etmeli?
Hammadde kabulünde, özellikle bitki ekstreleri ve yüksek fiyatlı etken bileşenlerde. İkame en çok burada yapılır.
Fason üretim partilerinde. Marka sizin, üretim başkasının; partinin formülünüze uyduğu ancak ölçümle gösterilir.
İthal bitmiş üründe. Tedarikçinin sertifikası bir beyandır, ürünün kendisiyle karşılaştırılması ayrı bir adımdır.
Çevrim içi kanalda. Markanız adına satılan ama sizin dağıtımınızdan çıkmamış ürünler. Raporda vakaların yarısının çevrim içi satışla bağlantılı olması bu kanalı ayrıca önemli kılıyor.
Şikâyet ve iadede. Şikâyet konusu ürünün sizin partinizden olup olmadığı ve içeriğinin beyana uyup uymadığı.
Molevex bu kontrolü nasıl destekler?
Molevex ürüne hiçbir şey eklemez; takviyenin ya da hammaddenin kendi bileşimini ölçer ve doğru olduğunu bildiğiniz bir örnekle karşılaştırır. Beyanla uyuşmayan numune laboratuvarda ele alınır ve sonuç, alıcınıza ve denetçinize verebileceğiniz bir rapora dönüşür. Her sonuç ait olduğu partiye bağlı saklandığı için aynı tedarikçinin partileri zaman içinde birbiriyle karşılaştırılabilir. Molevex resmî kontrollerin ve resmî laboratuvar analizinin yerine geçmez. Sektöre özel ayrıntılar gıda takviyesi sayfasında.


