Gıda tağşişi, ürünün bileşimi ölçülüp doğru olduğu bilinen bir referansla karşılaştırılarak tespit edilir. Görünüş, koku ve etiket bu işte yardımcı olur ama karar vermeye yetmez. Uygulamada iş iki adıma bölünür: şüpheli partiyi ayıran hızlı bir tarama ve sonucu kesinleştiren laboratuvar analizi. Kavramın tanımı ve taklit ile tağşiş arasındaki fark için gıda sahteciliği nedir yazısına bakabilirsiniz; bu yazı tespit tarafını anlatıyor.
Hangi gıdalarda tağşiş daha sık görülür?
Avrupa Komisyonu'nun Uyarı ve İşbirliği Ağı (ACN) 2025 yıllık raporu, hile şüphesiyle işaretlenen vakaları ürün grubuna göre sayar. İlk sırada 499 vakayla diyet ürünleri, takviye edici gıdalar ve zenginleştirilmiş gıdalar var. Ardından meyve ve sebze (145), diğer ve karışık gıda ürünleri (137) ve şekerleme (134) geliyor. Ağda o yıl oluşturulan toplam bildirim sayısı 10 490.
Bu tablo AB içindeki sınır ötesi vakalardan oluşur ve tek bir ülkenin piyasasını göstermez. Listenin başındaki takviye grubunu ayrı bir yazıda ele aldık: gıda takviyelerinde tağşiş.
Duyusal kontrol ve belgeler neyi yakalar?
Tadım, koku, renk ve kıvam kontrolü bozulmayı, ayrışmayı ve kaba ikameleri yakalar. Düşük oranda yapılmış bir karışımı çoğu zaman yakalamaz, çünkü böyle bir karışım ürünün duyusal profilini büyük ölçüde korur.
Belge kontrolü başka bir şeye bakar: analiz sertifikası, fatura ve sevk kaydı birbiriyle ve teslim alınan partiyle tutarlı mı. Tutarsız bir belge iyi bir uyarı işaretidir. Tutarlı bir belge ise yalnız evrakın düzgün hazırlandığını gösterir; partinin içeriği hakkında bilgi vermez.
İkisi de ilk elemede işe yarar. Bileşimle ilgili bir karar için ölçüm gerekir.
Hedefli ve hedefsiz analiz arasındaki fark nedir?
Hedefli analiz belirli bir maddeyi arar: balda ilave şeker, zeytinyağında başka bir bitkisel yağ, baharatta yasaklı bir boya. Ne arandığı biliniyorsa sonuç sayısal olarak raporlanır ve tartışmada dayanak olur. Sınırı da buradan gelir: yöntem yalnız aradığı maddeyi bulur.
Hedefsiz analiz tek bir maddeye bakmak yerine ürünün bileşim profilini çıkarır ve bunu doğru olduğu bilinen numunelerin profiliyle karşılaştırır. Ne olduğu henüz bilinmeyen bir sapma da bu yolla görünür. Sonucun değeri karşılaştırmada kullanılan referans setine bağlıdır. Bu karşılaştırmanın spektroskopik bir yöntemle nasıl kurulduğunu NIR spektroskopi yazısında anlattık.
Uygulamada ikisi sırayla çalışır. Profil karşılaştırması bir partide sapma gösterdiğinde, hedefli analiz sapmanın ne olduğunu ve hangi oranda olduğunu belirler.
Hızlı tarama laboratuvarın yerini tutar mı?
Tutmaz. Taramanın işi, laboratuvara hangi partinin gideceğini seçmektir. Kabul noktasındaki ölçümde parti beklenen profile uyuyorsa akışa devam eder; uymuyorsa numune alınır ve laboratuvara gönderilir.
Bu iş bölümü iki ihtiyaçtan doğar. Her parti için laboratuvar sonucunu beklemek üretimi durdurur. Öte yandan tedarikçiye, alıcıya ya da denetçiye gösterilecek sonucun laboratuvar teyidine dayanması gerekir. Türkiye'de bir ürünün Bakanlığın kamuoyu duyurularında "taklit veya tağşiş" olarak yer alması da laboratuvar sonucuyla kesinleşir. Sonucun itiraz karşısında durması ise numunenin nasıl alındığına bağlıdır; bunu numune almanın geçerli sayılması yazısında ele aldık.
Kontrol hangi partilerde yoğunlaşmalı?
Her partiyi aynı sıklıkta ölçmek gerekmez. Ölçüm sıklığını şu durumlarda artırmak mantıklıdır:
- Yeni bir tedarikçinin ilk partileri.
- Fiyatın piyasa ortalamasının belirgin altında kaldığı alımlar.
- Tedarikçinin kaynak bölgesini ya da üreticisini değiştirdiği dönemler.
- Müşteri şikâyeti ya da alıcı itirazı gelen partiler.
- Coğrafi işaret ya da menşe iddiası taşıyan ürünler.
Molevex bu süreçte ne yapar?
Molevex ürüne hiçbir şey eklemez; ürünün kendi bileşimini ölçer ve doğru olduğunu bildiğiniz bir örnekle karşılaştırır. Karşılaştırma ilk günden ortak bir referans havuzuyla yapılır, kendi doğrulanmış numuneleriniz eklendikçe referans kütüphanesi ürününüze özelleşir. Beklenen profile uymayan numune laboratuvarda ele alınır ve sonuç orada kesinleşir. Molevex resmî kontrollerin yerine geçmez. Gıda sektörüne özel ayrıntılar gıda sayfasında.


