Gıda sahteciliği zafiyet değerlendirmesi nasıl yapılır?

BRCGS, FSSC 22000 ve IFS Food belgelenmiş bir zafiyet değerlendirmesi ister ama yöntem dayatmaz. Ekipten gözden geçirmeye, denetimde savunulabilecek bir değerlendirmenin adımları.

Gıda sahteciliği zafiyet değerlendirmesi (sektörde VACCP olarak da anılır), her hammaddenin taklit ve tağşişe ne kadar açık olduğunu belgelenmiş ölçütlerle puanlayan ve önemli bulunan zafiyetler için kontrol önlemi belirleyen bir risk değerlendirmesidir. BRCGS Food Safety Issue 9, FSSC 22000 ve IFS Food Version 8 bunu ister, ama hiçbiri tek bir yöntem dayatmaz. Uygulamada yedi adım vardır: ekip, bilgi kaynakları, hammadde listesi, risk faktörleri, puanlama, önlemler ve gözden geçirme. Denetçinin baktığı şey yöntemin adı değil, ölçütlerin tanımlı olması ve sonucun önlemlere bağlanmasıdır.

Standartlar tam olarak ne istiyor?

Üç standart aynı Küresel Gıda Güvenliği Girişimi (GFSI) çerçevesine dayanır. GFSI'ın 2024 kıyaslama gereklilikleri, belirlenen zafiyetlerden doğan halk sağlığı risklerini azaltmak için alınan önlemleri tanımlayan, belgelenmiş bir gıda sahteciliği yönetim planı (FSM 8.2), planın düzenli olarak ve yeni bir zafiyet ortaya çıktığında gözden geçirilmesini (FSM 8.3) ve planın uygun bilgi ve uzmanlıkla hazırlanmasını (FSM 8.5) ister.

StandartMaddeKapsamGözden geçirme
BRCGS Food Safety Issue 9 (Ağustos 2022)5.4.1-5.4.4Tüm gıda hammaddeleri ya da hammadde gruplarıYılda bir ve belirli tetikleyicilerde
FSSC 22000 Version 62.5.4.1 ve 2.5.4.2Kuruluşun kapsamındaki süreçler ve ürünlerPlan güncel tutulur
FSSC 22000 Version 7 (Mayıs 2026)2.5.4 ve ISO 22002-100:2025 madde 16.3Kuruluşun kapsamındaki süreçler ve ürünlerPlan güncel tutulur
IFS Food Version 84.20Hammaddeler, ambalaj ve dış kaynaklı süreçler12 ayda en az bir ve önemli değişikliklerde

FSSC 22000 tarafında bir geçiş dönemi yaşanıyor. Version 6'da 2.5.4.1, tanımlı bir yönteme dayalı, belgelenmiş bir zafiyet değerlendirmesi ve önemli zafiyetler için önlem; 2.5.4.2 ise değerlendirmenin çıktısına dayanan, önlemleri ve doğrulama prosedürlerini belirten bir plan ister. 1 Mayıs 2026'da yayımlanan Version 7'de temel gereklilik ISO 22002-100:2025'in 16.3 maddesine dayanıyor; FSSC 2.5.4 buna ek olarak değerlendirme ve planın yetkin personel tarafından hazırlanmasını, planın gıda güvenliği yönetim sistemiyle desteklenmesini, mevzuata uymasını ve güncel tutulmasını ister. FSSC'nin SSS sayfasına göre Version 6 denetimleri 30 Nisan 2027'ye kadar yapılabiliyor. Gıda zinciri kategorisi FII (aracılık ve ticaret) olan kuruluşlar, her iki sürümde de tedarikçilerinin bir sahtecilik önleme planı olduğunu güvence altına almak zorundadır.

BRCGS'in Issue 10 revizyonu sürüyor; denetimler şu an Issue 9'a göre yapılıyor. Hangi sürüme göre denetleneceğinizi belgelendirme kuruluşunuzla teyit edin.

Adım 1: Değerlendirmeyi kim yapmalı?

BRCGS 5.4.1, değerlendirmeyi yapan kişi ya da ekibin olası sahtecilik risklerini, sahada kullanılan hammaddeleri ve zafiyet değerlendirmesi ilkelerini bilmesini ister. FSSC rehberi çok disiplinli bir ekip önerir: güvenlik, hukuk, satın alma, üretim, Ar-Ge, mevzuat ve kalite. Rehbere göre bu ekip HACCP ekibinden farklı olabilir ve gerekirse dış uzmanlık kullanılır. Satın alma ekibi burada önemlidir; fiyat ve tedarik koşullarındaki değişikliği ilk o görür.

Adım 2: Hangi bilgi kaynakları izlenmeli?

BRCGS 5.4.2, tedarik zincirindeki geçmiş ve gelişmekte olan tehditlere erişim süreci ister ve örnek olarak meslek kuruluşlarını, resmî kaynakları ve özel bilgi merkezlerini sayar. Türkiye'de çalışan bir işletme için iki resmî kaynak öne çıkar:

  • Tarım ve Orman Bakanlığı'nın kamuoyu duyuruları: Taklit veya tağşiş tespit edilen ürünlerin yayımlandığı resmî sayfa.
  • Avrupa Komisyonu'nun aylık tarım-gıda sahteciliği şüpheleri raporu: Komisyon, işletmelerin riskleri belirlemek için uygun zafiyet değerlendirmeleri yapması gerektiğini ve bu raporun bunun için genel bilgi sağladığını belirtir. Rapordaki vakalar sınır ötesi nitelikteki "sahtecilik şüphesi taşıyan uygunsuzluklar"dır; değerlendirmede şüphe ile kesinleşmiş vaka ayrı tutulmalıdır.

Hangi kaynağın kim tarafından, hangi sıklıkla izlendiği kayda geçirilmelidir.

Adım 3: Hammaddeler nasıl listelenir ve gruplanır?

BRCGS değerlendirmeyi "tüm gıda hammaddeleri ya da hammadde grupları" için ister. FSSC rehberi de başlangıçta benzer hammaddelerin gruplanmasına izin verir; bir grupta önemli zafiyet çıkarsa o grup ayrıca, daha ayrıntılı incelenir. Gruplama yapılırken aynı tedarikçiden gelmek yeterli bir ölçüt değildir. Fiyatı, sahteciliği ve test edilebilirliği benzer olan hammaddeler aynı grupta durmalıdır. Örneğin aynı baharatın tane ve toz hâli ayrı değerlendirilmeyi hak edebilir; IFS rehberi de işlenme düzeyi arttıkça riskin yükseldiğini not eder.

Adım 4: Hangi risk faktörleri puanlanır?

Standartların saydığı faktörler büyük ölçüde örtüşür:

FaktörBRCGS 5.4.3FSSC rehberiIFS rehberi
Geçmiş vakalarVarVarVar
Ekonomik cazibeVarVarVar (fiyat, arz, beyanlar)
Hammaddeye erişim kolaylığıVarVarVar (işlemin kolaylığı)
Rutin testin yeterliliğiVarVar (tespit edilebilirlik)Var (örnekleme programı)
Hammaddenin doğasıVarVar (ürün özellikleri)
Tedarik zincirinin karmaşıklığıVarVar
Tedarikçi ilişkisi ve sertifikasıVarTedarikçi değerlendirmesinde

IFS rehberi bazı ölçütleri somutlaştırır: organik, coğrafi işaret gibi beyanlar ve yüksek kâr marjı riski artırır; ürüne karıştırılabilecek madde ucuz ve kolay bulunuyorsa risk yükselir; ambalajsız ve dökme ürün paketli üründen daha risklidir; akredite laboratuvar ve akredite yöntemle yapılan sık test riski düşürür.

Adım 5: Puanlama nasıl yapılır?

IFS, yöntem dayatmadığını açıkça yazar ve karar ağacı, tablo ya da matris kullanılabileceğini belirtir. Rehberdeki örnek beşe beş bir matristir: dikey eksende gerçekleşme olasılığı (geçmiş vakalar, ekonomik etkenler, işlemin kolaylığı), yatay eksende mevcut tespit olasılığı (tedarik zinciri karmaşıklığı, örnekleme programı, ürün özellikleri) yer alır. Her eksende faktörlerin en yüksek puanı alınır ve hücre düşük, orta ya da yüksek risk olarak okunur. FSSC rehberi HACCP'e benzer bir matrisi (olasılık × sonuç) önerir ve olasılıkta kârlılığın belirleyici olduğunu not eder.

İki uyarı önemlidir. FSSC rehberine göre her zafiyet otomatik olarak "önemli" sayılmaz ve her biri için önlem gerekmez; ama önemliliğin hangi yöntemle belirlendiği belgelenmelidir. İkincisi, tespit ekseni işletmenin kendi kontrolüne bağlıdır. Aynı hammadde, test programı değiştiğinde farklı puan alır.

Adım 6: Önemli zafiyetler için hangi önlemler alınır?

BRCGS 5.4.4, özel risk taşıyan hammaddeler için planın uygun güvence ve/veya test süreçleri içermesini ister. FSSC rehberindeki doğrulama örnekleri: menşe ve etiket doğrulaması, test, tedarikçi denetimi, GFSI tarafından tanınan bir standarda göre üçüncü taraf belgelendirme ve spesifikasyon yönetimi.

IFS rehberi analizle ilgili önlemleri ayrıntılı ele alır: laboratuvarın akreditasyonu, yöntem ve sıklık, tespit düzeyi, numune alma prosedürü ve kabulde partiye bağlı kontrol. Rehberin önemli bir notu var: analiz tedarikçi ya da üretici tarafından yapılıyorsa, işletme bu sonuçları sık sık kendi analiziyle doğrulamalıdır. Bunun nasıl kurulacağını tedarikçi analiz sertifikası yazımızda anlattık.

Adım 7: Değerlendirme ne zaman gözden geçirilir?

BRCGS 5.4.3, planın yılda bir ve şu durumlarda gözden geçirilmesini ister: hammadde ya da tedarikçi değişikliği, yeni bir riskin ortaya çıkması (bir bileşende bilinen tağşiş ya da yeni bilimsel bilgi) ve özgünlüğün söz konusu olduğu ciddi bir ürün güvenliği olayı (ör. geri çağırma). IFS rehberi 12 ayda en az bir gözden geçirmeyi ve önemli değişikliklerde yenilemeyi ister; tetikleyici olarak yeni tedarikçiyi, hammadde ya da nakliye maliyetindeki değişikliği, mevsimsel kıtlığı, uygunsuz analiz sonucunu ve sahtecilikle ilişkili olabilecek şikâyet artışını sayar.

Denetçi hangi soruları sorar?

FSSC rehberi denetçiler için örnek sorular sıralar. Hazırlık için kullanışlı bir kontrol listesidir:

  • Ekip gerekli bilgi ve yetkinliğe sahip mi?
  • Değerlendirme yapılmış ve belgelenmiş mi?
  • İkame, katkı, kurcalama ve yanlış beyanın tüm türleri ele alınmış mı?
  • Değerlendirme derinlemesine mi (geçmiş veriler, ekonomik motivasyon, tespit edilebilirlik) ve tüm malzemeleri kapsıyor mu?
  • Zafiyetlerin önemini belirleyen bir yöntem var mı?
  • Önemli zafiyetler için yazılı bir plan var mı ve düzenli gözden geçiriliyor mu?

Molevex bu değerlendirmenin neresine girer?

Molevex, değerlendirmenin tespit eksenine ve doğrulama önlemlerine katkı sağlar. Ürüne hiçbir şey eklemez; hammaddenin kendi bileşimini ölçer ve doğru olduğunu bildiğiniz bir örnekle karşılaştırır. Profile uymayan numune laboratuvarda ele alınır ve sonuç orada kesinleşir. Her sonuç partiye bağlı saklandığı için aynı tedarikçinin partileri zaman içinde birbiriyle karşılaştırılabilir; bu kayıt gözden geçirmede "geçmiş veri" olarak kullanılır. Karşılaştırmanın dayandığı referansı referans kütüphanesi yazımızda, gıda sektörüne özel ayrıntıları gıda sayfasında bulabilirsiniz. Molevex resmî kontrollerin ve akredite laboratuvar raporunun yerine geçmez.

Sık sorulan sorular

VACCP ile TACCP arasındaki fark nedir? VACCP ekonomik kazanç amaçlı sahteciliğe, TACCP ise zarar verme amaçlı kasıtlı saldırıya (gıda savunması) bakar. FSSC rehberi, motivasyon farklı olduğu için gıda sahteciliğinin ayrı bir yaklaşım gerektirdiğini yazar.

Ambalaj zafiyet değerlendirmesine dahil mi? Standarda göre değişir. BRCGS 5.4.3 "gıda hammaddeleri" der; IFS rehberi ambalaj ve dış kaynaklı süreçleri de kapsama alır. FSSC rehberi, gelen hammaddeden ambalaj malzemesine ve bitmiş ürüne kadar tüm ürünlerin ele alınmasını önerir.

Hazır bir şablon ya da araç kullanılabilir mi? Kullanılabilir. FSSC rehberi ücretsiz SSAFE aracını anar ve GFSI Yönetim Kurulu'nun bu aracı desteklediğini yazar. Şablon kullanılsa da ölçütlerin işletmenin kendi hammaddelerine göre tanımlanması gerekir.

Her hammadde için laboratuvar testi gerekir mi? Hayır. Standartlar testi önemli zafiyetler için öngörür; düşük riskli hammaddelerde tedarikçi güvencesi yeterli görülebilir. Bu kararın gerekçesi değerlendirmede yazılı olmalıdır.

Değerlendirme Türk mevzuatı açısından zorunlu mu? Bu yazıdaki gereklilikler özel belgelendirme standartlarından gelir. 5996 sayılı Kanun gıdada taklit ve tağşişi yasaklar; işletmenizin yükümlülükleri için güncel mevzuat metnine bakın. Bu yazı hukuki görüş değildir.

Kaynaklar

Görüşme talebi

Hangi ürünlerinizin inceleneceğini birlikte belirleyelim.

İlk görüşmede ürün, satış kanalları ve karşılaşılan riskler değerlendirilir; bu değerlendirmeye uygun yöntem önerilir.

Görüşme talep edin